पर्यटन विकासका लागि नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र परराष्ट्र नीति

१. पौराणिक, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र कूटनीतिक रूपान्तरण

क) पौराणिक तथा प्राचीन कालको पर्यटन र विदेश सम्बन्ध

नेपालको परराष्ट्र सम्बन्ध र पर्यटनको जरा प्राचीन सनातन र पौराणिक इतिहासमा गहिरोसँग जोडिएको छ। प्राचीन कालमा नेपाल भूमि मुख्यतः धार्मिक र आध्यात्मिक पर्यटन (Spiritual Tourism) को केन्द्र तथा ऋषिमुनिहरूको तपोभूमिका रूपमा प्रतिष्ठित थियो। रामायणकालीन समयमा मिथिलाका राजा जनक र अयोध्याका राजा दशरथबीचको पारिवारिक एवं कूटनीतिक सम्बन्धले नेपाल र भारतवर्षबीच ‘तीर्थाटन’ (धार्मिक यात्रा) को बलियो जग बसालेको देखिन्छ, जुन आजको धार्मिक पर्यटनको ऐतिहासिक आधार हो। द्वापरयुगमा महाभारतको युद्ध र किरातकालमा नेपालको तिब्बत (भोट) र गंगाको मैदानसम्म फैलिएको व्यापारिक सम्बन्धले व्यापारिक पर्यटन (Trade Tourism) र सांस्कृतिक आदानप्रदानलाई प्राचीन कालदेखि नै बढावा दिएको प्रमाणित गर्दछ।

ख) मध्यकालीन कूटनीति र सांस्कृतिक पर्यटन (लिच्छवि र मल्लकाल)

नेपालको इतिहासमा लिच्छविकाललाई ‘स्वर्णयुग’ मानिन्छ, जुन समयमा नेपालले छिमेकी राष्ट्रहरूसँग सांस्कृतिक कूटनीतिमार्फत पर्यटनको विकास गर्‍यो। राजा अंशुवर्माको शासनकालमा तिब्बतका राजा स्रङ्चन गम्पोसँग राजकुमारी भृकुटीको विवाह पश्चात् तिब्बत र चीनमा बौद्ध धर्म र नेपाली कला-वास्तुकलाको प्रचार भयो। यसले नेपाललाई सांस्कृतिक पर्यटन (Cultural Tourism) को केन्द्र बनायो। मल्लकालमा काठमाडौँ उपत्यकाका कलात्मक मन्दिर, विहार र दरबारहरूको निर्माणले बाह्य आगन्तुकहरूलाई आकर्षित गर्‍यो। तिब्बतसँगको व्यापारिक कूटनीतिले नेपाललाई तिब्बत र भारतबीचको सांस्कृतिक र व्यापारिक पारवहन केन्द्र (Transit Hub) का रूपमा स्थापित गर्दै प्रारम्भिक स्वरूपको कूटनीतिक पर्यटनलाई बल पुर्‍यायो।

ग) आधुनिक काल: शाहकाल, राणाकाल र नियन्त्रित पर्यटन नीति

नेपालको आधुनिक परराष्ट्र नीतिको जग बडामहाराजधिराज पृथ्वीनारायण शाहको ‘दिव्योपदेश’ बाट सुरु भएको हो। उनले नेपाललाई “दुई ढुङ्गाबीचको तरुल” को रूपमा चित्रण गर्दै छिमेकी शक्तिहरूसँग सन्तुलित सम्बन्ध राख्ने कूटनीति अघि सारे। यस कालमा सुरक्षा संवेदनशीलताका कारण बाह्य नागरिकका लागि नेपाल भ्रमण सहज थिएन। वि.सं. १९०३ मा राणा शासन सुरु भएपछि जंगबहादुर राणाको बेलायत यात्रा (सन् १८५०) ले नेपाललाई पश्चिमा जगतमा चिनाउने काम गर्‍यो। यद्यपि, राणाहरूले आफ्नो पारिवारिक सत्ता टिकाइराख्न अलगाववादी नीति (Isolationist Policy) लिए, जसका कारण नेपाल लामो समयसम्म विदेशी पर्यटकका लागि पूर्णतः बन्द (Forbidden Land) रह्यो। वि.सं. २००७ सम्म नेपालको बाह्य सम्बन्ध केवल चार देशहरूमा मात्र सीमित रहँदा पर्यटन कूटनीति ओझेलमा परेको थियो।

घ) प्रजातन्त्रको उदय र पर्यटन कूटनीतिको विविधीकरण (२००७ देखि वर्तमान)

वि.सं. २००७ को प्रजातान्त्रिक क्रान्तिपछि नेपालले आफ्नो परम्परागत अलगाववादी नीति त्यागेर बहुआयामिक खुला कूटनीति र पर्यटनको ढोका खोल्यो। सन् १९५३ मा तेन्जिङ नोर्गे शेर्पा र एडमन्ड हिलारीले सगरमाथा आरोहण गरेपछि नेपाल विश्वमञ्चमा साहसिक पर्यटन (Adventure Tourism) को केन्द्रका रूपमा स्थापित भयो। १४ डिसेम्बर १९५५ मा संयुक्त राष्ट्रसंघको सदस्यता प्राप्त गरेपछि र असंलग्न परराष्ट्र नीतिलाई मूल मन्त्र बनाएपछि नेपालले विश्वभर आफ्ना कूटनीतिक नियोगहरू विस्तार गर्‍यो। नेपालको वर्तमान संवैधानिक व्यवस्था (धारा ५१ को ‘ड’) ले राष्ट्रिय हितको रक्षाका लागि स्वतन्त्र परराष्ट्र नीति सञ्चालन गर्ने मार्गनिर्देश गरेबमोजिम वर्तमानमा पर्यटनलाई आर्थिक कूटनीति (Economic Diplomacy) को मुख्य मेरुदण्ड मानिएको छ।

२. नेपालको परराष्ट्र नीतिका ११ मूलभूत आधारहरू र पर्यटन प्रवर्द्धन

बदलिँदो भूराजनीतिक परिवेशमा नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हित र आर्थिक समृद्धिका लागि परराष्ट्र नीतिका निम्नलिखित ११ वटा स्तम्भहरूलाई पर्यटन विकाससँग जोडेर अघि बढाएको छ:

1. असंलग्नता र सुरक्षित गन्तव्यको पहिचान: नेपाल कुनै पनि सैन्य गठबन्धनमा सामेल नहुने नीतिले गर्दा विश्वभरका पर्यटकहरूका लागि नेपाल एक सुरक्षित, तटस्थ र शान्त पर्यटकीय गन्तव्य (Peace Zone) का रूपमा स्थापित छ।

2. पञ्चशीलको सिद्धान्त र विश्व बन्धुत्व: शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व र समानतामा आधारित पञ्चशीलको सिद्धान्तले विदेशी पर्यटकहरूलाई ‘अतिथि देवो भव:’ को नेपाली संस्कृति अनुरूप स्वागत गर्ने कूटनीतिक वातावरण निर्माण गर्दछ।

3. संयुक्त राष्ट्रसंघ र विश्वव्यापी ब्रान्डिङ: संयुक्त राष्ट्रसंघ (UN) र यसका विशिष्टीकृत संस्थाहरू (जस्तै: UNESCO र UN Tourism) सँगको आबद्धताले नेपालका ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक सम्पदाहरू (जस्तै: लुम्बिनी, चितवन, सगरमाथा) लाई विश्वव्यापी ब्रान्डिङ गर्न मद्दत पुगेको छ।

4. क्षेत्रीय सहयोग र अन्तर-क्षेत्रीय पर्यटन: सार्क (SAARC) र बिमस्टेक (BIMSTEC) जस्ता क्षेत्रीय मञ्चहरूमा सक्रिय सहभागिता जनाउँदै नेपालले ‘बौद्ध परिपथ’ (Buddhist Circuit) र ‘रामायण परिपथ’ (Ramayan Circuit) मार्फत क्षेत्रीय पर्यटन प्रवर्द्धनको नीति लिएको छ।

5. विश्वशान्तिको वकालत र ‘शान्ति पर्यटन’: संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति सेनामा नेपालको अग्रणी भूमिकाले गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपालको छवि “शान्तिप्रिय देश” को रूपमा बनेको छ, जसले शान्ति र ध्यान (Meditation) का लागि आउने पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्दछ।

6. भूपरिवेष्ठित मुलुकको हवाई पारवहन हक: समुद्रसम्म सिधा पहुँच नभएकाले नेपालले हवाई कूटनीति (Aviation Diplomacy) मार्फत विश्वका विभिन्न मुलुकहरूसँग हवाई सेवा सम्झौता (ASA) गरी पर्यटकहरूको आवागमनलाई सहज बनाउने नीति लिएको छ।

7. जलवायु परिवर्तन र दिगो पर्यटन (Sustainable Tourism): अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा जलवायु परिवर्तनले हिमाली क्षेत्रमा पारेको असरबारे आवाज उठाउँदै नेपालले वातावरण मैत्री, पर्या-पर्यटन (Eco-tourism) र दिगो पर्यटनको पक्षपोषण गर्दै आएको छ।

8. शान्तिपूर्ण छवि र अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन पर्यटन (MICE Tourism): विवादहरूको शान्तिपूर्ण समाधान खोज्ने नेपालको स्थापित छविका कारण नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय संवाद, बैठक र सम्मेलन पर्यटन (MICE) को केन्द्र बनाउने कूटनीतिक आधार तय भएको छ।

9. असल छिमेकी सम्बन्ध र सीमापार पर्यटन: दुई विशाल छिमेकी भारत र चीनसँगको सुमधुर सम्बन्धका कारण नेपालले दुवै देशका ठूला मध्यमवर्गीय जनसंख्यालाई आकर्षित गर्ने र सीमापार पर्यटन (Cross-border Tourism) लाई व्यवस्थित गर्ने नीति लिएको छ।

10. भेदभावरहित विश्व र समावेशी पर्यटन: रङ्गभेद र विभेदको विरोध गर्ने नेपालको नीतिले गर्दा विश्वका जुनसुकै कुनाका, जुनसुकै जाति, धर्म वा संस्कृतिका पर्यटकहरूका लागि नेपाल एक खुल्ला र स्वागतयोग्य मुलुक बनेको छ।

11. स्वायत्त परराष्ट्र नीति र पर्यटन सम्प्रभुता: बाह्य दबाब बिना आफ्ना कूटनीतिक निर्णयहरू लिने स्वायत्तताका कारण नेपालले विश्वका जुनसुकै राष्ट्रका नागरिकहरूलाई आफ्नै नीति र मापदण्ड अनुसार ‘अन-अराइभल भिसा’ (On-arrival Visa) लगायतका कूटनीतिक सुविधाहरू प्रदान गर्दै पर्यटन प्रवर्द्धन गरिरहेको छ।

३. विश्वका ६ भूपरिवेष्ठित राष्ट्रहरूको कूटनीतिक सिकाइ र पर्यटन मोडेल

भौगोलिक रूपमा भूपरिवेष्ठित हुनु पर्यटन विकासका लागि बाधक मात्र हुँदैन भन्ने कुरा विश्वका यी ६ वटा राष्ट्रहरूको सफल विदेश नीति र पर्यटन रणनीतिबाट सिक्न सकिन्छ:

क) उच्च आय भएका युरोपेली राष्ट्रहरूको सिकाइ

• स्विट्जरल्यान्ड (आल्प्स र नेपालको हिमाल): फ्रान्स र जर्मनीको बीचमा रहेको यो देशले ‘सशस्त्र तटस्थता’ को कूटनीतिमार्फत आफूलाई विश्वको सुरक्षित पर्यटकीय केन्द्र र प्रिमियम पर्यटन (Premium Tourism) को हब बनायो। नेपालले आफ्ना हिमालहरूलाई स्विट्जरल्यान्ड जस्तै सुरक्षित र उच्च मूल्ययुक्त साहसिक पर्यटन (High-value Tourism) गन्तव्य बनाउने सिकाइ लिन सक्छ।

• लक्जेम्बर्ग (हवाई कनेक्टिभिटी र सफ्ट पावर): शक्तिशाली छिमेकीहरूका बीचमा रहेको लक्जेम्बर्गले अत्याधुनिक हवाई पारवहन, वित्तीय सेवा र ‘शान्त कूटनीति’ का माध्यमबाट युरोपकै धनी राष्ट्र बन्ने सफलता पायो। नेपालले पनि अन्तर्राष्ट्रिय हवाई कूटनीति मजबुत बनाई युरोप र एसियाका प्रमुख सहरहरूसँग सिधा हवाई सम्पर्क जोड्नुपर्ने पाठ सिकाउँछ।

ख) मध्यम आय भएका एसियाली राष्ट्रहरूको सिकाइ

• मङ्गोलिया (तेस्रो छिमेकी र पर्यावरण पर्यटन): रूस र चीनको बीचमा रहेको मङ्गोलियाले ‘तेस्रो छिमेकी नीति’ (Third Neighbor Policy) मार्फत पश्चिमा र अन्य एसियाली देशहरूसँग सम्बन्ध विस्तार गरी आफ्नो ‘नोमाडिक’ (घुमन्ते) संस्कृति र पर्या-पर्यटनलाई विश्वभर फैलाएको छ। नेपालले पनि छिमेकी बाहेकका देशहरूबाट पर्यटक आकर्षित गर्न यो नीति अपनाउन सक्छ।

• कजाकिस्तान (बहु-आयामिक कूटनीति र सम्मेलन पर्यटन): यस देशले ‘बहु-आयामिक कूटनीति’ (Multi-vector Diplomacy) मार्फत विश्वका ठूला शक्तिहरूसँग साझेदारी गर्दै आफूलाई अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन र ‘MICE Tourism’ को केन्द्रका रूपमा स्थापित गरेको छ। नेपालले पनि काठमाडौँ र पोखरालाई यस्तै केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सक्छ।

ग) निम्न तथा मध्यम आय भएका राष्ट्रहरूको सिकाइ

• बोलिभिया (सांस्कृतिक पहिचानको अन्तर्राष्ट्रियकरण): दक्षिण अमेरिकाको यो भूपरिवेष्ठित देशले व्यावहारिक कूटनीति अपनाउँदै आफ्नो आदिवासी संस्कृति र प्राकृतिक सम्पदा (जस्तै: सालार दे उयुनी नुनिलो मरुभूमि) को विश्वव्यापी प्रचार गरी पर्यटनमार्फत आर्थिक आत्मनिर्भरता हासिल गरिरहेको छ।

• इथियोपिया (विमान सेवा कूटनीति र सांस्कृतिक कूटनीति): इतिहासमा कहिल्यै कसैको उपनिवेश नबनेको यो अफ्रिकी राष्ट्रले ‘इथियोपियन एअरलाइन्स’ लाई अफ्रिकाकै ठूलो एअरलाइन्स बनाएर उड्डयन कूटनीतिमार्फत लाखौँ पर्यटक भित्र्याएको छ। नेपालले पनि ‘नेपाल वायुसेवा निगम’ को सुदृढीकरण र उड्डयन कूटनीतिमा सुधार गर्नुपर्ने मुख्य सिकाइ यहाँबाट मिल्छ।

४. नेपालको आगामी पर्यटन परराष्ट्र नीति र रणनीतिक रोडम्याप

विश्वको बदलिँदो भूराजनीति र नेपालको आर्थिक आवश्यकतालाई मध्यनजर गर्दै आगामी विदेश नीतिले पर्यटन विकासका लागि निम्नलिखित रणनीतिहरू अख्तियार गर्नुपर्छ:

• छिमेकी केन्द्रित पर्यटन कूटनीति (भारत र चीन): भारत र चीनका मध्यमवर्गीय र युवा जनसंख्यालाई आकर्षित गर्न विशेष पर्यटन प्याकेज, स्थलगत नाकाहरूको स्तरोन्नति र सीमापार डिजिटल भुक्तानी प्रणालीलाई सहज बनाउने कूटनीतिक पहल गर्नुपर्छ।

• हवाई कूटनीति र युरोपेली आकाशको फुकुवा: इथियोपियाको मोडेल झैं नेपालले युरोपेली संघ (EU) को हवाई सुरक्षा चासोलाई कूटनीतिक संवादमार्फत सम्बोधन गरी नेपाली जहाजहरूलाई युरोपको आकाशमा उड्ने प्रतिबन्ध (Air Safety Ban) हटाउन तत्काल प्रो-एक्टिभ कूटनीति सञ्चालन गर्नुपर्छ। न्यूयोर्क, टोकियो, सिड्नी जस्ता प्रमुख पर्यटकीय स्रोत बजारहरूसँग सिधा हवाई सम्पर्क स्थापना गर्नुपर्छ।

• सन्तुलित र बहु-आयामिक पर्यटन बजार (तेस्रो छिमेकी नीति): परम्परागत बजारबाहेक खाडी मुलुकहरू, दक्षिण-पूर्वी एसिया (थाइल्याण्ड, मलेसिया, भियतनाम) र पूर्वी युरोपलाई लक्षित गरी भिसा सरलीकरण र प्रविधि हस्तान्तरणका क्षेत्रमा सम्बन्ध बलियो बनाउनुपर्छ।

• पर्यटकहरूको सुरक्षा र साइबर सुरक्षा प्रणाली: नेपाल आउने विदेशी पर्यटकहरूको सुरक्षा, डिजिटल भुक्तानीको ग्यारेन्टी र वर्तमान डिजिटल युगमा देशको साइबर सुरक्षा प्रणाली (Cyber Security) लाई अत्याधुनिक बनाउनु अनिवार्य छ, जसले गर्दा पर्यटकहरूले नेपाललाई सञ्चार र सुरक्षाका दृष्टिले सुरक्षित ठानून्।

• आर्थिक, धार्मिक र डिजिटल कूटनीति (Soft Power): विदेशस्थित नेपाली राजदूतावासहरूलाई केवल राजनीतिक भेटघाटमा मात्र सीमित नराखी ‘पर्यटन प्रवर्द्धन केन्द्र’ का रूपमा रूपान्तरण गरिनुपर्छ। गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी, पशुपतिनाथ र मुक्तिनाथको अन्तर्राष्ट्रिय प्रवर्द्धन गरी धार्मिक कूटनीति (Religious Diplomacy) मार्फत देशको ‘सफ्ट पावर’ बढाउनुपर्छ। अन्तर्राष्ट्रिय मिडिया र डिजिटल इन्फ्लुएन्सरहरूलाई कूटनीतिक च्यानलमार्फत आमन्त्रण गरी नेपालको प्रचार गरिनुपर्छ।

५. मुख्य कानुनी तथा नीतिगत व्यवस्थाहरू

नेपालको कूटनीतिक सञ्चालन र पर्यटन परराष्ट्र सम्बन्धलाई व्यवस्थित र संस्थागत गर्न निम्नलिखित कानुनी तथा नीतिगत संरचनाहरू क्रियाशील छन्:

• संवैधानिक व्यवस्था (धारा २८२): नेपालको संविधानको धारा २८२ बमोजिम मन्त्रिपरिषद्को सिफारिसमा राष्ट्रपतिबाट नियुक्त हुने राजदूतहरूले सम्बन्धित देशमा नेपालको पर्यटन कूटनीतिको नेतृत्व गर्दछन्।

• राजदूत नियुक्ति सम्बन्धी निर्देशिका, २०७५: यस निर्देशिकाले कम्तीमा ५० प्रतिशत परराष्ट्र सेवाका वरिष्ठ कूटनीतिज्ञहरू (Career Diplomats) र बाँकी विज्ञहरूबाट नियुक्त गर्ने मापदण्ड निर्धारण गरेको छ, जसले पर्यटन कूटनीति बुझेका व्यक्तिहरू नियोगमा पुग्ने वातावरण बनाउँछ।

• खुला प्रतिस्पर्धात्मक प्रणाली (सन् २०२६ को ऐतिहासिक सुरुवात): कूटनीतिक क्षेत्रमा हुँदै आएको राजनीतिक भागबण्डाको अन्त्य गर्दै नेपालले सन् २०२६ देखि राजदूत चयनमा ऐतिहासिक र क्रान्तिकारी सुधारको सुरुवात गरेको छ। अब योग्यता, अनुभव र १५ बुँदे कडा मापदण्डका आधारमा खुला दरखास्त (Open Competition) आह्वान गरेर योग्यतम व्यक्तिलाई राजदूत चयन गर्ने नयाँ अभ्यासको थालनी गरिएको छ। यसले गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपालको पर्यटन, व्यापार र लगानी प्रवर्द्धन गर्न सक्ने व्यावसायिक र सक्षम व्यक्तिहरू राजदूत बन्ने ढोका खुलेको छ।

• राष्ट्रिय पर्यटन नीति र परराष्ट्र नीति, २०७७: यी नीतिहरूले आर्थिक कूटनीतिको एक प्रमुख अवयवका रूपमा पर्यटनलाई अङ्गीकार गर्दै विदेशस्थित नेपाली नियोगहरूलाई पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि विशेष जिम्मेवारी तोकेका छन्।

६. राजदूतको भूमिका, दायित्व र अन्तर्राष्ट्रिय कानुन (भियना महासन्धि, १९६१)

नेपालको पर्यटन कूटनीति र राजदूतहरूको कार्यसम्पादन अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, विशेष गरी सन् १९६१ को कूटनीतिक सम्बन्धसम्बन्धी भियना महासन्धि (Vienna Convention on Diplomatic Relations, 1961) द्वारा निर्देशित र संरक्षित हुन्छ, जसलाई नेपालले २८ नोभेम्बर १९६९ मा अनुमोदन गरेको थियो। यस महासन्धिले कूटनीतिज्ञहरूलाई विदेशी भूमिमा निर्भिकताका साथ नेपालको पर्यटन र राष्ट्रिय हितको प्रवर्द्धन गर्न निम्नलिखित उन्मुक्ति र विशेषाधिकार प्रदान गर्दछ:

• क) व्यक्तिगत र नियोगको अभेद्यता (भिसा र प्रचारमा सहजता): महासन्धिको धारा २९ र २२ अनुसार राजदूतावासको भवन र राजदूतलाई पाहुना देशको हस्तक्षेपबाट पूर्ण सुरक्षा हुन्छ। यस सुरक्षाको उपयोग गर्दै राजदूतहरूले राजदूतावासलाई ‘नेपाल पर्यटन सूचना केन्द्र’ का रूपमा विकास गर्न र बिना अवरोध नेपाल प्रवर्द्धनका कार्यक्रमहरू (जस्तै: नेपाल नाइट, पर्यटन मेला) आयोजना गर्न सक्छन्।

• ख) कानुनी उन्मुक्ति र कूटनीतिक थैलो (प्रवर्द्धन सामग्री ढुवानी): धारा ३१ र २७ अनुसार कूटनीतिक थैलो (Diplomatic Bag) लाई पाहुना देशले खोल्न वा जफत गर्न पाउँदैन। नेपालले यसको प्रयोग गरी नेपालका पर्यटकीय ब्रोसर, पोस्टर, हस्तकलाका सामग्री र प्रवर्द्धनका डिजिटल सामग्रीहरू बिना कुनै भन्सार अवरोध सुरक्षित रूपमा दूतावासहरूमा पुर्‍याउन सक्छ।

• ग) कर र भन्सार छुटको विशेषाधिकार: धारा ३४ र ३६ अनुसार प्राप्त हुने कर र भन्सार छुटको सुविधाले दूतावासहरूलाई कम खर्चमा पर्यटकीय प्रचार सामग्रीहरूको व्यवस्थापन र प्रवर्द्धनात्मक समारोहहरू आयोजना गर्न मद्दत पुग्दछ।

• घ) आचारसंहिताको सीमा (मर्यादित पर्यटन कूटनीति): महासन्धिको धारा ४१ ले स्पष्ट पारेको छ कि कूटनीतिज्ञहरूले पाहुना देशको कानुन र संस्कृतिको पूर्ण सम्मान गर्नु पर्छ र त्यहाँको आन्तरिक राजनीतिमा हस्तक्षेप गर्नु हुँदैन। राजदूतहरूले पाहुना देशको मर्यादा भित्र रहेर मात्र नेपालको पर्यटन कूटनीति र व्यावसायिक सम्बन्ध विस्तार गर्नुपर्छ। यदि कूटनीतिक मर्यादाको गम्भीर उल्लंघन भएमा पाहुना देशले ‘पर्सना नन ग्राटा’ (Persona Non Grata) घोषणा गरी देश निकाला गर्न सक्छ।

७. निष्कर्ष एवं आगामी बाटो

क) कूटनीतिक परिपक्वता र ‘प्रो-एक्टिभ’ पर्यटन कूटनीति

विगतको परम्परागत र राजनीतिक कूटनीतिबाट माथि उठेर नेपालले अब “आर्थिक समृद्धि र पर्यटन विकास” लाई केन्द्रमा राखेर प्रो-एक्टिभ (Pro-active) परराष्ट्र नीति अवलम्बन गर्नु आजको मुख्य आवश्यकता हो। विश्वका अन्य सफल भूपरिवेष्ठित राष्ट्रहरूको अनुभवले स्पष्ट पारेको छ कि भौगोलिक अवस्थितिलाई बाध्यता होइन, बल्कि सन्तुलित कूटनीतिमार्फत पर्यटकीय स्वर्ण अवसरमा बदल्न सकिन्छ।

ख) आन्तरिक सुशासन र बाह्य ब्रान्डिङ

देशभित्र पर्यटकीय पूर्वाधारको विकास (जस्तै: अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलहरूको पूर्ण सञ्चालन, सडक सञ्जालको सुधार), नीतिगत निरन्तरता र सुदृढ सुरक्षा प्रणाली निर्माण गरेर मात्र बाह्य पर्यटन कूटनीति बलियो हुन सक्छ। सन् २०२६ मा अपनाइएको राजदूत नियुक्तिको खुला प्रतिस्पर्धात्मक प्रणाली र १५ बुँदे योग्यताको मापदण्डले नेपालको कूटनीतिलाई थप व्यावसायिक र परिणाममुखी (Result-oriented) बनाई पर्यटन प्रवर्द्धनमा नयाँ ऊर्जा थप्ने मार्गप्रशस्त गरेको छ।

ग) भविष्यको मार्गचित्र

अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र भियना महासन्धिको जगमा टेकेर, नेपालले आफ्ना योग्य र क्षमतावान् राजदूतहरू तथा विदेशमा रहेका गैरआवासीय नेपालीहरू (NRNs) मार्फत “सबैसँग मित्रता, कसैसँग छैन शत्रुता” को नीतिलाई आत्मसात् गर्दै विश्वमञ्चमा नेपाललाई “एक पटक पुग्नै पर्ने पर्यटकीय स्वर्ग” का रूपमा स्थापित गरिरहनु नै आगामी यात्राको सही र सुरक्षित मार्गचित्र हो।